لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی عێراق، کێشەی ئاو لە نێوان عێراق و تورکیا سەریهەڵداوە، سەرەڕای بوونی چەندین رێککەوتننامە ئەم کێشەیە ماوەی سەدەیەکە بەردەوامە، 70٪ی ئاوی عێراق لە تورکیاوە دێت، بۆیە زۆرجار تورکیا ئاوی بۆ گوشاری سیاسی بەرامبەر عێراق بەکارهێناوە.

بەوتەی بەرپرسانی عێراق، پرۆتۆکۆڵێکی نوێیان بۆ رێککەوتن لەگەڵ تورکیا ئامادەکردووە و تورکیاش نەرمی نواندووە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ئاو، بەڵام رەنگە ئەمە دوا هەوڵ نەبێت بەهۆی بوونی چەندین ناکۆکی سیاسی و ئابووری لە نێوان تورکیا و عێراقدا.

کەمی ئاوی شیرین، یەکێکە لەو پرسانەی جیهان رووبەڕووی مەترسی کردووەتەوە، ئاو 70٪ی گۆی زەوی داپۆشیوە، بەڵام 3٪ی ئەو ئاوە ئاوی شیرینە و بۆ خواردنەوە بەکاردێت، ئەویش زۆرینەی لە جەمسەرەکانی باکوور و باشووری گۆی زەوییە، هەرچەندە عێراق دوو لەهەرە بەناوبانگترین رووباری جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بەڵام بەدوور نەبووە لە کێشەی ئاو.

سەرچاوەکانی ئاو لە عێراق

هەردوو رووباری دیجلە و فورات، بە سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی عێراق دادەنرێن، هەرچەند چەندین سەرچاوەی ئاوی دیکە لە عێراق و دەرەوەی عێراق دەڕژێنە ناو ئەم دوو رووبارەوە، بەڵام زۆرینەی ئاوی هەردوو رووبارەکە لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرێت، رووباری دیجلە هەزار و 290 کیلۆمەتر بەناو خاکی عێراقدا تێدەپەڕێت و رووباری فوراتیش هەزار و 160 کیلۆمەتر.

زیاتر لە 50٪ی هەردوو رووبارەکە لەناو خاکی عێراقدایە، بەڵام عێراق نەیتوانیوە ئارامی ئاو لەو دوو رووبارەوە بەدەست بهێنێت بەهۆی ئەوەی سەرچاوەکانیان لە دەرەوەی سنووری عێراقە.

پێویستی عێراق بە ئاو

عێراق لە کۆن و ئێستاشدا بە وڵاتێکی کشتوکاڵی ناسراوە، بەپێی ئامارێکی ناوەندی ئاماری عێراق، کە لەساڵی 2018 دا بڵاویکردووەتەوە، لە عێراق 6.2 ملیۆن دۆنم خاکی کشتوکاڵی هەیە، بۆیە 75٪ی ئەو ئاوەی دێتە عێراقەوە بۆ کشتوکاڵ بەکاردێت، 25٪ بۆ هۆکارە مرۆییەکان و پیشەسازیی بەکاردێت، بۆیە هەر کەمبوونەو و گرتنەوەی سەرچاوەی ئاوی دیجلە و فورات سەرەتا زیان بە کشتوکاڵ و پاشان بە ژینگەی عێراق دەگەیێنێت.

بەپێی ئەو زانیارییانەی عەبدولزەهر هینداوی، گوتەبێژی وەزارەتی پلادانانی عێراق، کە  بە تۆڕی میدیایی رووداوی دابوو، ژمارەی دانیشتووانی عێراق گەیشتووەتە 40 ملیۆن و 150 هەزار کەس، ئەوە لە کاتێکدایە کە ساڵی 2010 ژمارەی دانیشتووانی عێراق 32 ملیۆن کەس بووە، ئەمەش پێویستی عێراق بە ئاوی شیرین بۆ ئەوەندە و نیوێک زیاتر دەکات، بەردەوام ئەم پێویستییە زیاتر دەکات، لەبەر ئەوەی بەپێی داتاکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق، ساڵانە ژمارەی دانیشتووان 2.6 ٪ زیاد دەکات، بەم پێیەش ساڵانە نزیکەی 850 بۆ یەک ملیۆن کەس ژمارەی دانیشتووان زیاد دەکات.

کێشەی ئاو لە نێوان عێراق و تورکیا

لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 1921وە کێشەی ئاو لە نێوان تورکیا و عێراق سەریهەڵداوە، بەهۆی ئەوەی تورکیا ویلایەتی موسڵی بە خاکی خۆی دەزانی و دەیویست بیخاتەوە سەر کۆماری نوێی تورکیا، لە هەمان ساڵدا تورکیا و سووریا و عێراق رێککەوتنێکی سێ قۆڵییان لەسەر ئاو واژوو کرد بۆ دابەشکردنی ئاوی دیجلە و فورات لە نێوان خۆیاندا، دواتر ناوەڕۆکی رێککەوتنەکە خرایە ناو رێککەوتننامەی لۆزان لە ساڵی 1923.

لە ماددەی 109ی ئەم رێککەوتننامەیەدا هاتووە کە "هیچ یەک لەم سێ وڵاتە مافی دامەزراندنی بەنداو یان کۆگای ئاویان نییە لەسەر دیجلە و فورات، بەبێ ئەوەی دانیشتنی هاوبەش لەگەڵ وڵاتانی دیکە ئەنجام بدات و راوێژی پێبکات بۆ ئەوەی هیچ لایەنێک زیانی پێنەگات".

ساڵی 1946 جارێکی دیکە پەیماننامەیەک لەنێوان تورکیا و عێراق لەسەر ئاو واژوو کرا، پەیماننامەکە ناونرا پەیماننامەی دۆستایەتی و هاوسێیەتی کە تێیدا گەرەنتی پشکی عێراق کرابوو لە ئاوی دیجلە و فورات.

ساڵی 1962 عێراق نیگەرانییەکانی لەبارەی پابەندنەبوونی تورکیا بە رێککەوتنەکانەوە بردە دانیشتنی وڵاتانی باسلە کە بۆ هاوبەشکردنی ئاو کرا، ئەوکاتە و ئێستاش تورکیا نەچووە ژێرباری ئەوەی دیجلە و فورات بە رووباری نێودەوڵەتی بناسێنرێت، تورکیا پێیوایە ئەو دوو رووبارە، رووباری سنووربڕن، بەوەش بەرپرسیارێتی لەسەر شانی خۆی کەمدەکاتەوە و رێگە بەخۆی دەدات پابەند نەبێت بە رێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی بواری ئاوەوە.

ساڵی 1978 جارێکی دیکە عێراق و تورکیا لێکتێگەیشتنێکیان لە نێوان خۆیاندا واژووکرد لەبارەی پشکی عێراق لە ئاوی دیجلە و فورات، ئەویش دوای ئەوەی تورکیا بەنداوی کیبانی تەواوکرد، ئەم رێککەوتنەی عێراق و تورکیا تەنها پەیوەست نەبوو بە ئاو، بەڵکو رێککەوتنێکی ئابووریش بوو، ئەوەش لە چوارچێوەی ئەو گوشارە ئابووری و سیاسییانەدا بوو کە تورکیا بەهۆی ئاوی دیجلە و فوراتەوە دەیخستە سەر عێراق.

پڕۆژەی گاپ و کێشەی کورد

لە سەرەتای دروستبوونی کۆماری تورکیاوە چەند بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێریی کورد سەریانهەڵدا و لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەوکاتەی تورکیاوە سەرکوتکران، بەهۆیەوە دۆزی کورد بووە دۆزێکی ونبوو لە تورکیا.

دوای ساڵی 1978 کە پەکەکە دامەزرا و لە ساڵی 1984 دەستی بە شۆڕشی چەکداری کرد، ئیدی کێشەکانی نێوان تورکیا و عێراق لەسەر ئاو زیادیکرد و تورکیا بەردەوام گوشاری دروستدەکرد لەسەر عێراق، بەوەی ئەگەر هاوکاری نەکات بۆ لەناوبردنی پەکەکە، ئەوا پشکی خۆی لە ئاوی دیجلە و فورات پێنادات.

بیرۆكه‌ی پڕۆژه‌ی گاپ بۆ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی پێشوو ده‌گه‌رێته‌وه‌، كه‌ رووبه‌ری پرۆژه‌كه‌ نزیكه‌ی له‌ (10%)ی رووبه‌ری گشتی توركیا پێكده‌هێنێت، تێچووی پرۆژه‌كه‌ له‌ نێوان (6-9%) بوودجه‌ی گشتی ساڵانەی توركیایه‌.

پرۆژه‌ی گاپ جگه‌ له‌وه‌ی گه‌وره‌ترین پرۆژه‌ی ئاوی توركیایه‌ و یه‌كێكیشه‌ له‌پرۆژه‌ گه‌وره‌كانی جیهان، هەروەها به‌ چواره‌م گه‌وره‌ترین به‌نداوی جیهان ئه‌ژمارده‌كرێت، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ پێكهاتوه‌ له 22 به‌نداو و 13 پرۆژه‌ی سه‌ره‌كی کە 14 بەنداو و 7 پڕۆژەی له‌سه‌ر رووباری فورات و 8 بەنداو و 6 پڕۆژەیان لەسەر رووباری دیجلەیە.

لە چوارچێوەی پڕۆژەی گاپ، ساڵی 2008 تورکیا دەستیکرد بە دروستکردنی بەنداوی ئەلیسۆ، لەسەر رووباری دیجلە و ساڵی 2018 تەواوی کرد، ئەم بەنداوە توانای گلدانەوەی 11 ملیار مەتر سێجا ئاوی هەیە، بەمەش بەردانەوەی ئاوی دیجلە بۆ عێراق %60 کەمدەکاتەوە، بە تەواوکردنی ئەم بەنداوە و بەنداوەکانی دیکەی ناو پڕۆژەی گاپ، مەترسییەکان بۆ سەر عێراق زیاتر بوون.

هەر لە سەرەتای گەڵاڵەکردنی بیرۆکەی پڕۆژەکەوە، تورکیا گوشارەکانی خستە سەر عێراق بۆ ئەنجامدانی رێککەوتننامەی سیاسی و ئابووری، کە دیارترین رێککەوتنیان، رێککەوتننامەی ساڵی 1983ی نێوان تورکیا و عێراقە، کە رێ بە هەردوو وڵات دەدات بە قوڵایی 15 کیلۆمەتر بچنە ناو خاکی یەکدییەوە بۆ راوەدوونانی گرووپە بەرهەڵستکارەکانیان، سوپای تورکیا لە هەمان ساڵدا یەکەم هاتنەناوەوەی بۆ ناو سنووری عێراق ئەنجامدا و هێرشی کردە سەر کۆمەڵێک قاچاخچی و بازرگانیی سنوورەکان لە ناوچەی بادینان لەناو خاکی عێراقدا، وەک دەشبینرێت تاوەکو ئێستا هاتنەناوەی سوپای تورکیا بۆ ناو خاکی عێراق بەردەوامە بە بیانووی راوەدوونانی گەریلاکانی پەکەکە، هەرچەند تورکیا بەردەوام گوشاری خستووەتە سەر عێراق، بەڵام هیچ کات پابەند نەبووە بە رێککەوتنەکانی نێوانیانەوە.

لە ساڵی 2014 دا وەزارەتی سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق، هەواڵی واژۆکردنی لێکتێگەیشتنی دوولایەنەی لەگەڵ تورکیا لەسەر چۆنیەتیی ئیدارەدانی ئاوە هاوبەشەکانیان بڵاوکردەوە، کە بەپێی لێکتێگەیشتنەکە، تورکیا بەشێوەیەکی دادپەروەرانە بەشە ئاوی عێراق لە رووبارەکانی دیجلە و فورات بەردەداتەوە، بەڵام ساڵی 2017 جارێکی دیکە حەسەن جەنابی، وەزیری پێشووی سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق، نیگەرانی نیشاندا سەبارەت بە پابەندنەبوونی تورکیا بە رێککەوتننامەکانەوە، ئاماژەی بەوەکردبوو کە ساڵی 2016 چوار جار سەردانی تورکیای کردووە، بۆ ئەوەی نیگەرانییەکانی عێراق بگەیەنێتە دەسەڵاتدارانی تورکیا، لە بارەی دروستکردنی بەنداو لەسەر رووبارەکانی دیجلە و فورات، بەڵام هیچ وەڵامێکی دڵخۆشکەریان پێنەدراوە.

رێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی بواری ئاو

ساڵی 1970 رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان لیژنەیەکی یاسایی نێودەوڵەتی پێکهێنا بۆ لێکۆڵینەوە لە کێشەی ئاو، ساڵی 1994 گفتوگۆکرا لەسەر پێشنیازەکانی ئەو لیژنەیە و ساڵی 1997 بڕیارنامەی نەتەوەیەکگرتووەکان لەو بوارەدا دەرکرا، تێیدا هەموو ئەو رووبارانەی بە چەند وڵاتێکدا تێدەپەڕێت بە رووباری نێودەوڵەتی ناسێندرا و مافی هەموو وڵاتانی هاوبەشی تێدا گەرەنتی کرا، بەڵام تاوەکو ئێستا تورکیا نەچووەتە ژێر باری ئەو رێککەوتنە و دیجلە و فورات بە رووباری سنووربڕ دەناسێنێت نەک رووباری نێودەوڵەتی.

مەترسییەکانی سەر عێراق بەردەوامە

بەپێی راپۆرتێكی حكومەتی عێراق، كە بە پاڵپشتی نەتەوە یەكگرتووەكان و بانكی جیهانی ئامادەكراوە، رێژەی ئاوی بەردەست بۆ خەڵكی عێراق لە 5900 مەتر سێجای ساڵی 1977 دابەزیوە بۆ 2400 مەتری سێجا لە ساڵی 2009، بەپێی راپۆرتەكە ئەگەر ئەم رەوشە هەروەها بەردەوامبێت، تاوەکو ساڵی 2040 ئاوی هەردوو رووباری دیجلە و فورات وشك دەبن.

بەرنامەی ژینگەی نەتەوەیەكگرتووەكان ناسراو بە UNEP رێككەوتنێكی ستراتیژی هاوكاریی پێنج ساڵەی لەگەڵ حكومەتی عێراق واژوو كردووە بۆ سەركەوتن بەسەر كێشە و گرفتەكانی بەردەم ژینگەی عێراق.

لەلایەکی دیکەوە هەوڵەکانی عێراق بۆ رێککەوتن لەگەڵ تورکیا لەسەر ئاوی دیجلە و فورات بەردەوامە، مەهدی رەشید حەمدانی، وەزیری سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق لە میانی بەشداریکردنی لە بەرنامەنی رووداوی ئەمڕۆی تۆڕی میدیایی رووداو، لە رێکەوتی 27-12-2020 ئاماژەی بەوەکرد، بڕی ئەو ئاوەی پێویستە تورکیا بەریبداتەوە بۆ عێراق لە دیجلە و فورات 50٪ کەمیکردووە.

هەروەها حەمدانیئاماژەی بەوەکرد کە عێراق پڕۆتۆکۆڵێکی داوەتە تورکیا بۆ رێککەوتنێکی نوێ لەسەر ئاو، کە بڕیارە لەمساڵدا گفتوگۆ لەسەر پشکی عێراق لەسەر ئاو بکەن و رێککەوتنێکی نوێ بکەن، هەروەها گەشبین بوو بەوەی رێککەوتنێکی باش ئەنجام بدەن بۆ ئەوەش قسەیەکی سەرۆککۆماری تورکیای بە بەڵگە دەهێنایەوە کە گوتبووی "ئاو نابێت ببێتە کێشە لەنێوانماندا، بەڵکو دەبێت ببێتە بەشێک لە چارەسەر".

هەرچەندە وەزیری سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق گەشبینە بەوەی عێراق و تورکیا رێککەوتنێکی نوێ لەمساڵدا بکەن، بەڵام جێبەجێنەکردنی رێککەوتنەکانی پێشوو و هەموو ئەو خواستە سیاسییانەی تورکیا لە عێراق و هەرێمی کوردستان هەیەتی ئەگەری ئەنجامدانی رێککەوتن و جێبەجێکردنی رێککەوتنە نوێیەکە کەمدەکاتەوە، رەنگە عێراقیش درکی بەم مەترسیانە کردبێت، بۆیە بە گوتەی وەزیری سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق، عێراق نەخشەڕییەکی بۆ چاکسازیی لەبواری بەکارهێنانی ئاو و ئاودێری و کەمکردنەوەی بە فیڕۆدانی ئاو ئامادەکردووە، کە دۆخی عێراق لە بواری ئاودا تاوەکو ساڵی 2035 رووندەکاتەوە.

بابەتی زیاتر

سەرجەم مافەکانی پارێزراوە KNA . Copyright 2020 - Knanews.net ©